موضوع: پاسخ به شبهه روایت جابر (در نفی زکات حکومتی) و بررسی حکومتی بودن «زکات فطره»

۱. پاسخ به شبهه عدم وجوب پرداخت زکات به حاکم (روایت جابر)

برخی با استناد به روایت جابر بن یزید جعفی ادعا کرده‌اند که پرداخت زکات به امام، اختصاص به عصر ظهور حضرت حجت (عج) دارد و در عصر غیبت/قبل از ظهور، توزیع آن بر عهده خود مردم است؛ در نتیجه زکات منبع مالی حکومت نیست. استاد به این شبهه دو پاسخ دادند:

• پاسخ سندی:
• سند به دلیل وجود «سفیان بن عبدالمؤمن» (عدم توثیق) و تردد «حسن بن علی کوفی» ضعیف است.
• درباره «عمرو بن شمر» گرچه نجاشی او را تضعیف کرده، اما وجوه متعددی از توثیقات عام وجود دارد و احتمال دارد منشأ تضعیف او اتهام غلوّ (به‌دلیل سخت‌گیری قمیین) باشد؛ با این حال، ضعف بقیه راویان سند را از اعتبار می‌اندازد.
• پاسخ دلالی:
• جمله «إِنَّمَا یَکُونُ هَذَا إِذَا قَامَ قَائِمُنَا…» ناظر به اصل قبض زکات توسط امام نیست، بلکه بازگشت به عبارت «فَضَعْهَا فِي مَوَاضِعِهَا» دارد؛ یعنی تقسیم مساوی زکات بین تمام اصناف هشت‌گانه اختصاص به عصر قیام قائم (عج) دارد، اما در سایر زمان‌ها تقسیم بین همه اصناف لازم نیست و می‌توان آن را به یک صنف یا همسایگان داد (چنان‌که سیره پیامبر (ص) نیز تقسیم بالسویه نبود).
• حداقل این است که روایت مجمل می‌شود و توان مقابله با ادله محکم سیره (ارسال عامل توسط پیامبر و امیرالمؤمنین) را ندارد.
• نتیجه: زکات قطعاً منبع مالی حکومت است؛ تا جایی که در ساختار حکومت اسلامی تشکیل نهادی مانند «وزارت زکات» برای جمع‌آوری و توزیع آن ضرورت دارد.

۲. بررسی حکومتی بودن زکات فطره

استاد با استناد به روایات اثبات کردند که «زکات فطره» نیز همانند زکات مال، در اختیار حاکم اسلامی و از منابع مالی حکومت است:

۱. روایت ابوعلی راشد (موثقه/معتبره): امام در پاسخ به اینکه فطره برای کیست، صراحتاً فرمودند: «لِلْإِمَامِ» و پرداخت قیمت آن را نیز جایز دانستند.

۲. صحیحه محمد بن اسماعیل بن بزیع: ارسال زکات فطره توسط ابن‌بزیع (که از وزرا و فقها بود) و قبض آن توسط امام رضا (ع)، کاشف از وجود ارتکاز متشرعه بر تحویل فطره به امام است.

۳. صحیحه ایوب بن نوح: نامه‌نگاری با امام هادی (ع) درباره ارسال فطره؛ پاسخ امام مبنی بر نهی از تکرار سؤال به‌خاطر پرهیز از شهرت و تقیه بوده است، اما در عین حال فرمودند: «اقْبِضْ مِمَّنْ دَفَعَ…» که مؤید صحت و مطلوبیت پرداخت به امام است.

۴. مؤید قرآنی (روایت هشام بن حکم): طبق این روایت، آیه شریفه «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً» (توبه: ۱۰۳) در اصل درباره زکات فطره نازل شده است؛ بنابراین امرِ به اخذ صدقه متوجه حاکم اسلامی است و فطره نیز مالیاتِ حکومتی محسوب می‌شود.