در این جلسه، منبع پنجم از منابع مالی حکومت اسلامی با عنوان «جهاد مالی» مورد بحث و بررسی قرار گرفت:

۱. تبیین مسئله و ضرورت جهاد مالی در عصر حاضر

• تغییر شرایط دفاع: در صدر اسلام، نیروی نظامی مدوّن وجود نداشت و افراد با سلاح‌ها و مرکب‌های شخصی جهاد می‌کردند؛ اما امروزه دفاع از کیان اسلام نیازمند تشکیل ارتش، تأمین تدارکات سنگین و ادوات پیشرفته نظامی (موشک، تانک و …) است که منابع مالی عظیمی را می‌طلبد.
• وظیفه حکومت و پیوند آن با جهاد مالی: یکی از اهداف اصلی نظام اقتصادی اسلام، تأمین امنیت است. گرچه حاکم اسلامی می‌تواند این هزینه‌ها را از انفال و سایر منابع عمومی تأمین کند، اما «جهاد مالی» نیز به‌عنوان یک وظیفه شرعی بر عهده مسلمانان قرار دارد.
• تمایز بحث: محل بحث، پرداخت مال برای اجیر کردن نائب در جهاد بدنی نیست؛ بلکه پرداخت سهم مالی به حاکم جهت تجهیز قوای نظامی است (چه از سوی کسانی که معذور از جهاد بدنی هستند و چه کسانی که خود در میدان حضور دارند).

۲. اقوال فقها پیرامون جهاد مالی

بسیاری از قدما و متأخرین این عنوان را مستقلاً تنقیح نکرده‌اند، اما در کلمات جمعی از فقها مطرح شده است:

1. شیخ مفید (المقنعه): وجوب معونت و کمک به حاکم در امر جهاد با کفار و فجّار در صورت استعانت او (که اطلاق آن شامل معونت مالی نیز می‌شود).
2. ابوالصلاح حلبی (الکافی فی الفقه): تصریح به وجوب معونت مالی (تأمین اسب، سلاح، آذوقه و حفظ مرزها) بر معذورینِ ثروتمندی که توان حضور بدنی ندارند.
3. امام خمینی (تحریر الوسیله): وجوب دفاع از بیضه اسلام با هر وسیله ممکن، اعم از بذل اموال و نفوس.
4. آیت‌الله خویی (منهاج الصالحین): تصریح به وجوب جهاد مالی در کنار جهاد بدنی بر متمکنین، و ردّ ادعای عدم وجود قائل به وجوب هم‌زمان جهاد مالی و بدنی بر یک شخص.

• قول مخالف: صاحب جواهر مدعی نفی قائل یا اجماع بر عدم وجوب جهاد مالی بر کسی است که خود جهاد بدنی انجام می‌دهد.

۳. کیفیت وجوب جهاد مالی

• وجوب کفایی: وجوب جهاد مالی مانند جهاد بدنی «کفایی» است. با تأمین مقدار مورد نیاز توسط عده‌ای یا تأمین آن توسط حاکم از منابع دیگر (مثل انفال)، تکلیف از بقیه ساقط می‌شود؛ در غیر این صورت، بر همگان واجب بوده و در صورت اهمال، مستحق عقاب خواهند بود. مقدار نیاز نیز توسط فرماندهان و حاکم اسلامی تعیین می‌گردد.

۴. ادله قرآنی وجوب جهاد مالی

دسته اول: آیات مطلق جهاد

آیاتی نظیر «وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ» (مائده: ۳۵)، «جَاهِدِ الْکُفَّارَ وَالْمُنَافِقِینَ» (توبه: ۷۳) و «وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ» (حج: ۷۸).

• مناقشه:
  1. انصراف: خطابات مطلق جهاد در عرف زمان نزول، منصرف به جهاد بدنی است.
  2. عدم احراز مقام بیان: این آیات در مقام بیان اصل وجوب جهادند، نه در مقام بیان خصوصیات و تفکیک میان جهاد بدنی و مالی تا بتوان به اطلاق آن‌ها تمسک جست.

دسته دوم: آیات متضمن عنوان «جهاد با مال»

1. آیه ۴۱ سوره توبه: «انْفِرُوا خِفَافاً وَثِقَالاً وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِکُمْ وَأَنْفُسِکُمْ… ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ»
   • تقریب استدلال: امر صریح بر جهاد با مال دوشادوش جهاد با نفس، دال بر وجوب است. تعبیر «خیر لکم» نیز الزامی است (همچون آیه نماز جمعه).
2. آیه ۸۱ سوره توبه: «فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاَفَ رَسُولِ اللَّهِ وَکَرِهُوا أَنْ یُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ… قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرّاً»
   • تقریب استدلال: توبیخ شدید متخلفین و وعده عذاب جهنم، دال بر وجوب الزامی است.
   • اشکال استاد: احتمال دارد عقاب و توبیخ متوجه ترک هر دو نوع جهاد با هم باشد (نفی وجوب تفکیکی هر یک به تنهایی).
3. آیه ۱۱ سوره صف و سایر آیات مدح/وصف مؤمنین مجاهد: (بقره: ۲۱۸، نساء: ۹۵، انفال: ۷۲، توبه: ۴۴ و ۸۸)
   • این آیات گرچه اوصاف مؤمنین را بیان می‌کنند، اما فی‌الجمله دلالت بر مشروعیت و مطلوبیت مؤکد جهاد مالی دارند (هرچند اثبات وجوب تعیینیِ تک‌تک آن‌ها نیاز به قرائن الزامی دارد).