فلسفه در عصر هوش مصنوعی: طناب نجاتی برای بقا یا کالای لوکس

وبینار آنلاین با عنوان «فلسفه در عصر هوش مصنوعی: طناب نجاتی برای بقا یا یک کالای لوکس؟» توسط انجمن علمی حکمت در دانشگاه علوم اسلامی رضوی و با همکاری مؤسسه پژوهشی امام علی (ع) برگزار شد. این رویداد به بررسی رابطه میان فلسفه، انسانیت و هوش مصنوعی در جهان معاصر پرداخت.

طبق گزارش آستان‌نیوز، این وبینار روز دوشنبه ۸ ژوئن ۲۰۲۶ با حضور دکتر اسدالله رحمان‌زاده، محقق فلسفه و استاد دانشگاه کالیفرنیا به عنوان سخنران؛ دکتر احمد ملکی، رئیس مؤسسه پژوهشی امام علی (ع) به عنوان کارشناس؛ و استاد محمدرضا کرم‌رضایی به عنوان دبیر علمی برگزار شد.

در ابتدای جلسه، دکتر اسدالله رحمان‌زاده به شاخه‌های اصلی فلسفه در سنت غربی اشاره کرد و اظهار داشت که فلسفه در غرب به‌طور کلی در حوزه‌هایی مانند معرفت‌شناسی، هستی‌شناسی، اخلاق، زیبایی‌شناسی، مابعدالطبیعه و منطق پیگیری می‌شود. به‌طور کلی، این حوزه به تأمل در محدوده‌های دانش بشری، حقیقت، هستی و شیوه‌های زندگی انسان می‌پردازد.

وی توضیح داد که فلسفه با زیر سؤال بردن آنچه انسان‌ها به‌طور معمول در زندگی روزمره بدیهی می‌انگارند، آغاز می‌شود. وی افزود که مردم معمولاً تصور می‌کنند می‌دانند دانش، اخلاق و زیبایی چیست؛ اما فلسفه دقیقاً از جایی آغاز می‌شود که این مفروضاتِ ظاهراً بدیهی زیر سؤال می‌روند. به گفته وی، فلسفه با سقراط وارد مرحله جدیدی شد، کسی که ادعاهای کسانی را که خود را دانشمند می‌دانستند، به چالش کشید. وی با اشاره به رابطه بین فلسفه و هوش مصنوعی اظهار داشت که بسیاری از ساختارهای صوری و منطقی که در فلسفه و منطق توسعه یافته‌اند، اکنون در فناوری‌های هوش مصنوعی استفاده می‌شوند. منطق مرتبه اول، استدلال احتمالی، استنتاج و برنامه‌ریزی عقلانی از جمله ابزارهایی هستند که هم در سنت فلسفی و هم در مدل‌سازی هوش مصنوعی نقش دارند.

رحمان‌زاده با اشاره به «آزمون تورینگ» و مسئله تمایز میان انسان و ماشین افزود: اگر ماشینی بتواند در گفت‌وگو به‌گونه‌ای رفتار کند که یک ارزیاب خارجی نتواند آن را از انسان تشخیص دهد، گفته می‌شود که آزمون تورینگ را پشت سر گذاشته است. وی تأکید کرد که امروزه این پرسش اهمیت بیشتری یافته است: اگر ما تفکر را صرفاً به منطق، استدلال صوری و پردازش اطلاعات تقلیل دهیم، تفاوت بنیادین بین انسان و ماشین در کجاست؟

وی تأکید کرد که بحران عصر هوش مصنوعی در تحریف عمق تفکر فلسفی و نسبت آن با وجود انسان نهفته است. اگر انسان‌ها تنها از منظر عقلانیت ابزاری و ساختارهای صوری درک شوند، مرز میان انسان و ماشین در نهایت تضعیف خواهد شد. به گفته وی، در چنین وضعیتی، فلسفه می‌تواند فرصتی برای بازگشت به پرسش‌های بنیادین درباره انسان، معنا، حقیقت و وجود انسانی فراهم کند.

در ادامه جلسه، دکتر احمد ملکی نیز ضمن قدردانی از فعالیت‌های انجمن علمی حکمت دانشگاه علوم اسلامی رضوی، فلسفه را از منظر خود چنین تعریف کرد: فلسفه، روش بحث آزاد متمرکز بر فهم و عقل انسانی در خصوص هستی و پدیده‌هاست. فلسفه زمانی پدید می‌آید که انسان‌ها بدون سوگیری، پیش‌فرض‌ها یا منافع شخصی، به دنبال درک حقیقت باشند. وی افزود که فلسفه صرفاً مجموعه‌ای از نظریات یا مکاتب تاریخی نیست؛ بلکه جوهر آن در خودِ «فلسفه‌ورزی» نهفته است؛ یک حرکت فکری اصیل و آزاد برای کشف واقعیت. به گفته ملکی، مکاتب مختلف فلسفی، علی‌رغم تفاوت‌های چشمگیر، تا زمانی که از روش‌های عقلانی و منطقی فاصله نگیرند، در قلمرو فلسفه باقی می‌مانند.

وی با اشاره به رابطه بین فلسفه دینی و تفکر آزاد اظهار داشت که اگر کسی با مفروضات از پیش تعیین‌شده وارد فلسفه شود و سپس از آن صرفاً برای توجیه آن‌ها استفاده کند، چنین فعالیتی دیگر فلسفه‌ورزی اصیل نیست. با این حال، این مسئله محدود به فلسفه دینی نیست؛ در بسیاری از جریان‌های فکری، ممکن است فلسفه در خدمت قدرت، میل، منافع یا مفروضات بررسی‌نشده قرار گیرد. علاوه بر این، ملکی بیان کرد که یکی از ویژگی‌های این دوران این است که انسان‌ها خود را با هوش مصنوعی مقایسه می‌کنند و دچار بحران هویت می‌شوند. در این وضعیت، مسئله تفاوت بین انسان و ماشین به یک موضوع بنیادین تبدیل می‌شود. وی با تأکید بر تمایز بین انسان و هوش مصنوعی افزود که هوش مصنوعی هر چقدر هم که توانایی پردازش داده، تحلیل و پاسخ‌گویی داشته باشد، خودآگاهی به معنای واقعی در آن وجود ندارد. در فلسفه اسلامی، روح انسانی دارای نوعی خودآگاهی است و این خودآگاهی یکی از تمایزات بنیادین بین انسان و ماشین محسوب می‌شود.

وی با اشاره به چالش‌های اخلاقی جهان مدرن خاطرنشان کرد که یکی از ویژگی‌های عصر حاضر، تضعیف مبانی اخلاق است. این به سادگی به معنای افزایش رفتارهای غیراخلاقی نیست، بلکه بدین معناست که در بسیاری از رویکردهای معاصر، دیگر مبنای عقلانی برای الزام اخلاقی وجود ندارد و این امر باعث می‌شود که انسان مدرن به سختی بتواند به گفت‌وگوی اخلاقی بنیادین بپردازد.

در پایان جلسه، سخنرانان تأکید کردند که عصر هوش مصنوعی نه تنها دوره پیشرفت فناوری، بلکه عصری است که انسان را با پرسش‌های عمیق درباره حقیقت، آگاهی، اخلاق، معنا و جایگاه او در جهان مواجه می‌کند؛ پرسش‌هایی که بدون بازگشت به تفکر فلسفی قابل پاسخ‌گویی نیستند.

منبع: خبرگزاری آستان قدس