فقهای مسلمان آمریکا هوش مصنوعی و شبکه‌های اجتماعی را از منظر شریعت اسلامی بررسی می‌کنند

مجمع فقهای مسلمان آمریکا (AMJA) اعلام کرد که بیست‌ودومین کنفرانس سالانه ائمه آن، بر یکی از فوری‌ترین و مهم‌ترین مسائلی که امروز جوامع مسلمان با آن مواجه‌اند متمرکز خواهد بود: پیامدهای فقهی شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی. این کنفرانس از ۲۸ تا ۳۰ اوت ۲۰۲۶ برگزار می‌شود و پس از آن، کارگاه‌های تخصصی در ۳۱ اوت برگزار خواهد شد.

این کنفرانس که با عنوان «مسائل فقهی معاصر مرتبط با شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی» برگزار می‌شود، بازتاب‌دهنده علاقه رو‌به‌رشد عالمان اسلامی در سراسر جهان به پرداختن به پرسش‌های اخلاقی، حقوقی و اجتماعی ناشی از پیشرفت شتابان فناوری‌های دیجیتال است.

از جمله مهم‌ترین موضوعات مندرج در دستور کار این کنفرانس، نقش هوش مصنوعی در فقه اسلامی و مرجعیت دینی است.

عالمان در این کنفرانس بررسی خواهند کرد که آیا هوش مصنوعی می‌تواند:

• به پرسش‌های فقهی پایه و مورد اتفاق پاسخ دهد؛
• در صدور احکام و فتواهای شرعی یاری رساند؛
• وظایفی را که به‌طور سنتی در صلاحیت عالمان واجد شرایط، یعنی مفتیان، قرار داشته است انجام دهد؛
• به‌عنوان مفسر خودکار، محدث یا مربی و راهنما ایفای نقش کند؛
• در داوری حقوقی و حل‌وفصل اختلافات مشارکت داشته باشد.

این کنفرانس همچنین بررسی خواهد کرد که آیا هوش مصنوعی می‌تواند عهده‌دار گونه‌هایی از اجتهاد ــ یعنی فرایند استدلال و استنباط مستقل حقوقی ــ بشود، و اینکه آیا دیدگاه‌های دینی تولیدشده به‌وسیله ماشین، بدون وجود مسئولیت‌پذیری انسانی، اساساً می‌توانند از مشروعیت برخوردار باشند یا نه.

محور جداگانه‌ای نیز به این موضوع خواهد پرداخت که عالمان چگونه می‌توانند به‌صورت مسئولانه از هوش مصنوعی برای ارتقای پژوهش و آموزش استفاده کنند.

موضوعات این بخش شامل موارد زیر است:

• جست‌وجوی معنایی در متون کلاسیک اسلامی؛
• تهیه پیش‌نویس مقالات پژوهشی و فتواها با کمک هوش مصنوعی؛
• بازسازی نسخه‌های خطی با استفاده از بینایی رایانه‌ای؛
• ترجمه قرآن کریم و متون حدیثی؛
• تولید مواد آموزشی برای مدارس دینی و مساجد.

این مباحث، بازتاب‌دهنده ابتکاراتی است که در کشورهایی مانند ایران، عربستان سعودی و مالزی در جریان است؛ کشورهایی که در آن‌ها نهادهای دینی به‌طور فزاینده در حال آزمودن ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی برای پژوهش‌های اسلامی هستند.

این کنفرانس همچنین از کاربردهای صرفاً علمی فراتر می‌رود و به تأثیر هوش مصنوعی بر زندگی روزمره مسلمانان نیز می‌پردازد.

شرکت‌کنندگان درباره موضوعاتی از این دست بحث خواهند کرد:

• جواز تولید و انتشار دیپ‌فیک‌ها؛
• نظارت مبتنی بر هوش مصنوعی و تشخیص چهره؛
• مالکیت داده‌های زیست‌سنجی و هویت‌های دیجیتال؛
• روابط عاطفی با همراهان هوش مصنوعی و شریکان مجازی؛
• استفاده از هوش مصنوعی برای تقلب، فریب و دست‌کاری.

دستور کار کنفرانس این پرسش‌ها را در چارچوب اصول تثبیت‌شده فقه اسلامی صورت‌بندی می‌کند، از جمله:

• پیشگیری از ضرر (لا ضرر و لا ضرار)؛
• سدّ ذرایع، یعنی بستن راه‌های منتهی به wrongdoing و فساد؛
• حفظ دین، جان، عقل، خانواده و مال ــ که همان پنج مقصد عالی شریعت اسلامی (مقاصد الشریعة) هستند.

موضوع مهم دیگری که در این کنفرانس مطرح می‌شود، نقش مسلمانان در ساخت خودِ هوش مصنوعی است.

نشست‌های کنفرانس به بررسی موضوعات زیر خواهند پرداخت:

• اینکه آیا توسعه فناوری‌های دومنظوره ــ فناوری‌هایی که می‌توانند هم در جهت خیر و هم در جهت شر به‌کار روند ــ مجاز است یا نه؛
• پرسش‌های اخلاقی پیرامون تصمیم‌گیری‌های خودکار مرگ و زندگی توسط سامانه‌های هوش مصنوعی؛
• پیامدهای اجتماعی نظیر بیکاری و نقض حریم خصوصی؛
• جواز آموزش‌دادن سامانه‌های هوش مصنوعی با محتوای ممنوع برای آنکه بتوانند همان محتوا را پالایش یا تعدیل کنند.

با توجه به اینکه هوش مصنوعی هم‌اکنون در حال دگرگون‌کردن فعالیت‌های دینی است، AMJA همچنین یک کارگاه عملی با عنوان «هوش مصنوعی برای ائمه و فعالان اجتماعی» برگزار خواهد کرد.

در این کارگاه، رهبران دینی آموزش خواهند دید که چگونه از ابزارهای هوش مصنوعی برای امور زیر استفاده کنند:

• آماده‌سازی خطبه‌ها؛
• پژوهش و ترجمه؛
• ارتباط و تعامل با جامعه؛
• تولید محتوا؛
• شناسایی اطلاعات نادرست و توسعه رویه‌های مسئولانه استفاده از هوش مصنوعی در محیط‌های اسلامی.

کارگاه دیگری نیز بر تعامل با مسلمانان نسل زد (Generation Z) تمرکز خواهد داشت و بررسی خواهد کرد که شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی چگونه ایمان، هویت و احساس تعلق را در میان نسل‌های جوان‌تر شکل می‌دهند.

این کنفرانس بر یک روند گسترده‌تر در مطالعات اسلامی معاصر تأکید می‌کند: ظهور فقه هوش مصنوعی؛ حوزه‌ای که به‌سرعت در حال رشد است و می‌کوشد اصول کلاسیک شریعت اسلامی را بر پرسش‌هایی که هوش مصنوعی و فناوری‌های دیجیتال پدید آورده‌اند تطبیق دهد.

این کنفرانس با گرد هم آوردن فقیهان، ائمه و کارشناسان فناوری، در پی آن است که چارچوبی فراهم آورد تا جوامع مسلمان بتوانند در عین پایبندی به سنت‌های اخلاقی و حقوقی اسلام، فرصت‌ها و چالش‌های عصر هوش مصنوعی را مدیریت و راهبری کنند.

منیع: https://www.amjaonline.org/22nd-imams-conference-fiqh-social-media-ai