<ul><li style="direction:rtl;text-align:justify;">در مجموعه فقه روابط اجتماعی به بحث عدل و ظلم رسیدیم منتهی ناچار شدیم در بحث عدل و ظلم که یک نگاهی بیفکنیم به مبادی بحث که البته در بحث‌های استنباطات فقهی و قواعد فقهی مربوط به عدالت اثر دارد و بعد نشان خواهیم داد که این دقت‌های عقلی در آن استنباطات فقهی اثر خواهد داشت.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">و سؤال این بود که داوری عقل به حسن اموری و قبح اموری، مستند به چه مبنا و پایه و اساسی است؟ در پاسخ به این سؤال گفتیم؛ حسن و قبحی که بر اعمال و افعال مترتب می‌شود، استحقاق مدح و ذمی که بر افعالی مترتب می‌شود یک امور قراردادی یا تابع از قراردادهای شرعی و قانونی است یا تابعی از امیان و کشش‌ها و خواست‌های انسانی است یا تابعی از اهدافی است که مترتب بر اینها می‌شود یا اینکه فراتر از اینها یک واقعیت در ذات افعال و امثال اینهاست این طیف احتمالاتی است که اینجا مورد سؤال است. این نوع قضایا یک قرارداد است.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">در اینجا جندین رویکرد وجود داشت و یک رویکرد این بود که قرار کیست؟ قرار خداست؟ قرار مقنن است؟ قرار جامعه است؟ این که بگوییم این خوبی و بدی تابع از قرارداد معتبِر و اعتبار معتبِر است.&nbsp; و رویکرد دیگر این بود که این حسن و قبح تابعی از آن عواطف و کشش‌هاست و رویکرد سوم این بود که یک مقدار واقعی‌تر باشد و یک امر معقول ثانی فلسفی باشد و یک حقیقت خارجی را نشان بدهد.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">چند نظریه دیگر هست که تصمیم گرفتیم یک نظرة خاطفه و مرور سریعی به آن نظریات هم داشته باشیم و نظریه هشتم عبارت است از حقیقت حسن و قبح وجوب بالغیر با قیودی که خواهیم گفت و در افعال ارادی و غیر ارادی وجوب بالغیر هست، منتهی وجوب بالغیر در افعال ارادی با افعال غیرارادی فرق می‌کند. وجوب بالغیر در فاعل‌هایی که اختیار نقش ندارند به شکل مکانیکی و جبری و بدون دخالت اراده محقق می‌شود اما در افعال ارادی این وجوب بالغیر با انتخاب و اراده محقق می‌شود.&nbsp;</li></ul>در بیست و ششمین جلسه از مباحث درس خارج فقه روابط اجتماعی، استاد معظم آیت الله اعرافی به ارتباط فقه روابط اجتماعی به بحث عدل و ظلم اشاره می‌کنند و پس از آن به سه رویکرد در مبنا و مستند داوری عقل به حسن امور و قبح اموری اشاره می‌کنند و در ادامه به بیان الباقی نظریات پیرامون حسن و قبح می‌پردازند که لازم است جهت بهره‌مندی از تفصیل مطالب مذکور صوت جلسه این درس را استماع فرمایید.&nbsp;

large_روابط اجتماعی-اعرافی.png

medium_روابط اجتماعی-اعرافی.png

small_روابط اجتماعی-اعرافی.png

thumbnail_روابط اجتماعی-اعرافی.png

روابط اجتماعی-اعرافی.png

فقه تعلیم و تربیت

فقه-روابط-اجتماعی

عدل و ظلم

فقه روابط اجتماعی

مشخصات فردی:&nbsp;استاد علیرضا اعرافی در سال ۱۳۳۸ در شهر میبد از استان یزد متولد شد. پدر ایشان، آیت‌الله محمدابراهیم اعرافی، از علمای برجسته و دوستان نزدیک امام خمینی (ره) بود.تحصیلات حوزوی: ایشان تحصیلات حوزوی خود را در سال ۱۳۴۹ در قم آغاز کرد و پس از گذراندن دروس مقدمات و سطح، در سال ۱۳۵۶ وارد درس خارج فقه و اصول شد. وی از محضر اساتید بزرگی همچون آیات عظام مرتضی حائری یزدی، محمد فاضل لنکرانی، حسین وحید خراسانی، میرزا جواد تبریزی و عبدالله جوادی آملی بهره برد. در فلسفه و عرفان نیز از شاگردان آیت‌الله جوادی آملی بود و تفسیر را نزد آیت‌الله علی مشکینی آموخت. در کنار دروس حوزوی، به فراگیری زبان‌های عربی و انگلیسی و مطالعاتی در زمینه ریاضیات و فلسفه غرب نیز پرداخت.تدریس و پژوهش:آیت‌الله اعرافی سال‌ها به تدریس دروس عالی حوزوی اشتغال داشته‌اند. ایشان از اساتید برجسته درس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه قم هستند. حوزه‌های اصلی تدریس و پژوهش ایشان عبارتند از:<ul><li style="text-align:justify;">فقه: فقه تربیتی، فقه روابط اجتماعی، فقه سیاست خارجی، مکاسب محرمه، اجتهاد و تقلید و قواعد فقهیه، قضا و شهادات و حدود، فقه عدالت.</li><li style="text-align:justify;">اصول فقه: مباحث اصول فقه در دروس خارج.</li><li style="text-align:justify;">اندیشه اسلامی: مبانی تعلیم و تربیت اسلامی، فلسفه و کلام اسلامی.</li></ul>ایشان همچنین در زمینه‌هایی چون بازسازی نظام تعلیم و تربیت اسلامی، مناسبات علم و دین، و اندیشه تمدنی اسلام پژوهش‌های گسترده‌ای انجام داده‌اند.&nbsp;پس از سال‌ها تدریس و پژوهش، ایشان مسئولیت‌های اجرایی و علمی متعددی را نیز بر عهده گرفته‌اند که برخی از آن‌ها عبارتند از:<ul><li style="text-align:justify;">مدیر حوزه‌های علمیه سراسر کشور</li><li style="text-align:justify;">عضو فقهای شورای نگهبان</li><li style="text-align:justify;">عضو مجلس خبرگان رهبری</li><li style="text-align:justify;">امام جمعه شهر قم</li><li style="text-align:justify;">رئیس جامعةالمصطفی العالمیه</li><li style="text-align:justify;">عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم</li><li style="text-align:justify;">عضو حقیقی شورای عالی انقلاب فرهنگی</li><li style="text-align:justify;">ریاست پژوهشگاه حوزه و دانشگاه</li></ul>تألیفات و آثار علمی:از ایشان آثار و تألیفات متعددی در زمینه‌های گوناگون علوم اسلامی منتشر شده است که برخی از آنها جوایزی را نیز کسب کرده‌اند. از جمله آثار ایشان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:فقه: مکاسب محرمه، فقه تربیتی، تربیت فرزند با رویکرد فقهی، قواعد فقهیه، فقه سیاست خارجی، فقه امر به معروف و نهی از منکر و...اصول: اجتهاد و تقلید، هرمونوتیک.تفسیر:&nbsp;درآمدی بر تفسیر تربیتی، ضمیر ناخودآگاه در قرآن.

فقه روابط اجتماعی (عدل و ظلم) 26

طلبه سطح 3 مدرسه تخصصی فقه امام کاظم علیه السلام تحت اشراف آیت الله مکارم شیرازی، عضو مرکز امور نخبگان حوزه علمیه قم، مدرس، نویسنده کتب و مقالات متعدد، همکاری در امور پژوهشی پژوهشگاه های حوزوی و مرکز فقه معاصر تحت نظر استاد حسین اثنی عشری

<ul><li style="direction:rtl;text-align:justify;">نظریاتی بود که از نظر اشاعره شروع شد و به نظریه هفتم رسیدیم و بحث در هفتمین نظریه در نظریات حسن و قبح اخلاقی بود که آیا حسن و قبح اخلاقی عقلی است؟ غیراخلاقی است؟ ذاتی است؟ غیر ذاتی است؟ اعتباری است؟ چه ریشه‌ای دارد؟&nbsp;</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">مرحوم استاد علامه مصباح یزدی رضوان‌الله تعالی علیه می‌فرمودند حقیقت حسن و قبح ضرورت بالقیاس الی الهدف است، البته نه هر مقدمه‌ای برای هر هدفی که در بین مقدمه و ذی‌المقدمه ضرورت بالقیاس است بلکه هدفی که یک خوبی داشته باشد و چیزی در آن باشد.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">ایشان قضایای العدل حسن و الظلم قبیح را قضایای تتولوژی و این همانی و فاقد یک معرفت افزایی جدید می‌داند و این نوع قضایا از نوع قضایای تحلیلی است که محمول با کاوش در موضوع استخراج می‌شود.&nbsp;</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">یک نوع قضایای تحلیلیه، قضایایی است که محمول ذاتی باب ایساغوجی است که الانسان حیوانٌ ناطق و نوع دیگر این است که ذاتی باب شبیه باب ایساغوجی است. عنوان، عنوان ماهوی نیست که بگوییم جنس و فصل دارد، ولی شبه جنس و فصل است اینجا از قبیل شبیه جنس و فصل است.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">مقصود از قضییه تحلیلیه، قضیه‌ای که محمول آن از ذاتیات باب ایساغوجی است با تسامحی که فصل و جنس و یا شبه جنس و فصل است. کلیات خمس است، عناصر ماهوی و مفهومی موضوع است با آن تعمیمی که در عناصر مفهومی دادیم که اختصاص به ماهیت نوعیه و معقول اول ندارد در معقولات ثانیه هم همین‌طور است.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">مرحوم استاد علامه مصباح می‌فرماید یک مفهوم انتزاعی از معقولات ثانیه است؛ منتزع‌عنه این حسن و قبح همان رابطه این اعمال با آن هدف است، ضرورت بالغیر، همیشه اعمال با نتایج مترتب با آن یک ضرورت بالقیاس دارد.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">مبنای حسن و قبح در نظریه ششم ملائمت و منافرت آن «منِ» علوی یا کمال انسانی بود با آن رابطه انتزاع می‌شد از رابطه فعل با فاعل آن و آن درجات متعالی فاعل.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">اما در این نظریه ششم رابطه فعل با نتایج آن سنجیده می‌شود. در تفاوت این نظریه با نظریه قبلی، آنجا رابطه با علت فاعلی سنجیده می‌شد، اما اینجا رابطه با علت غایی است آن که مترتب بر فعل می‌شود.</li></ul>در بیست و پنجمین جلسه از مباحث درس خارج فقه روابط اجتماعی، استاد معظم آیت الله اعرافی به تبیین نظریه هفتم یعنی نظریه مرحوم استاد علامه مصباح یزدی رضوان‌الله تعالی علیه و بیان تفاوت نظریه پنجم و ششم می‌پردازند که لازم است جهت بهره‌مندی از تفصیل مطالب مذکور صوت جلسه این درس را استماع فرمایید.&nbsp;

فقه روابط اجتماعی (عدل و ظلم) 25

<ul><li style="direction:rtl;text-align:justify;">در مباحث گذشته گفته شد در حقیقت حسن و قبح تاکنون شش نظریه بود و ما همه آن‌ها را نقد کردیم حتی نظریه ششم که کسانی از اصولیین مثل صاحب کفایه و دیگرانی بر آن تأکید داشتند؛ ولی ما در آن تردید داشتیم. تردید ما در آن نظریه لذت و ألم یا کمال و نقص این بود که آیا حسن و قبح منتزع از آن التذاذ و تألم است و از آن تناسب انسان با کمال و نقص است یا اینکه آن حقیقت حسن و قبح در رتبه متقدم است و چون نظام وجودی انسان یک نظام وجودی درستی است آن ساحت علوی او ملتذ می‌شود یا متألم می‌شود، نه اینکه این التذاذ و تألم سازنده و منشأ انتزاع حسن و قبح باشد. البته ما در هریک از نظریات گذشته جاهایی که باید دفاع می‌کردیم، دفاع کردیم و بعضی از اشکالات را جواب می‌دادیم ولی نهایتاً در هر کدام ما به یک اشکال جدی برخوردیم آن نظریه را نپذیرفتیم و کنار گذاشتیم.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">نظریه هفتمی (نظریه مرحوم استاد علامه مصباح یزدی رضوان‌الله تعالی علیه) در بحث حسن و قبح مطرح است و آن نظریه این است که حسن و قبح عبارت است از ضرورت بالقیاس الی الغیر. ضرورت بالقیاس میان افعال و رفتارها و آن غایاتی که بر آن مترتب می‌شود. این حقیقت حسن و قبح است.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">در قضیه العدل حسنٌ و الظلم قبیحٌ یک اختلاف تاریخی و جدی وجود دارد و آن این است که العدل حسنٌ یک قضیه این همانی، تتولوژی و تحلیلی به معنای این است که گفتیم یا این قضیه از این نوع نیست؟ شاید مشهور هم نظریه دوم باشد ولی صاحب‌نظرانی هستند که قائل به نظر اول هستند یعنی می‌گویند این قضیه تحلیلی است.&nbsp;</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">حسن و قبح در نگاه ایشان، یک مفهومی است و از مفاهیم معقولات ثانیه فلسفی است که از یک چیزی انتزاع می‌شود. حسن و قبح یک پدیده جوهری یا عرضی که ما به ازاء داشته باشد نیست بلکه حسن و قبح مثل امکان و وجوب منتزع از واقعیات می‌شود و نه معقول اول است و نه از اعتباریات خاص بی‌پایه است بلکه معقول ثانی فلسفی است.</li></ul>در بیست و چهارمین جلسه از مباحث درس خارج فقه روابط اجتماعی، استاد معظم آیت الله اعرافی به نظریه هفتم یعنی نظریه مرحوم استاد علامه مصباح یزدی رضوان‌الله تعالی علیه می‌پردازند که لازم است جهت بهره‌مندی از تفصیل مطالب مذکور صوت جلسه این درس را استماع فرمایید.&nbsp;

فقه روابط اجتماعی (عدل و ظلم) 24

<ul><li style="direction:rtl;text-align:justify;">در مباحث گذشته گفته شد نظریه ششم در حسن و قبح این بود که حسن و قبح را به لذت و ألم و چیزهایی مشابه آن برمی‌گرداند و اساس این بود که حسن و قبح و آن که موجب مدح و ذم است و مدح و ذم عقلایی مترتب بر آن می‌شود به لذت و ألم برمی‌گردد، منتهی نه لذت و ألم‌های عادی و متعارف پیش پا افتاده بلکه لذت و ألم‌های خاص.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">نقض‌هایی در کلام شهید صدر و به تبع آقای حائری به این نظریه وارد بود و اینگونه پاسخ داده شد که این نقض‌ها روی فرضی است که لذت و ألم‌ها را تفکیک نکنیم؛ اگر بگوییم مقصود اینجا لذت و ألم خاص است که التذاذات عقلی است دیگر آن نقض‌ها وارد نیست و دیگر اینکه باید به تزاحمات هم توجه کرد.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">و نقض دیگر نقض مرحوم اصفهانی بود که ایشان فرموده بودند التذاذ کار قوه عاقله نیست و کار قوه عاقله، همان قوه مدرکه و کار شناخت است و نمی‌شود التذاذ را به آن نسبت داد که در پاسخ گفته شد مهم نیست که التذاذ را به عاقله نسبت بدهیم یا ندهیم زیرا عقل که به شناخت رسید در نفس التذاذ پیدا می‌شود.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">اشکال چهارمی در اینجا وجود دارد که این نظریه را کنار می‌زند و آن اشکال این است که همه حسن و قبح‌ها با التذاذات عقلی سازگار است و تساوی دارد و بر هم منطبق است و اما تحلیلی در اینجا به میان می‌آید که نشان می‌دهد اینها عین هم نیستند و آن تحلیل این است که اگر دقتی در موضوع به کار بگیریم دو جور تصویر می‌توانیم در اینجا درست کنیم.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">اینجا می‌گوییم وجدان خود را باز تحلیل کن، این تحلیل وجدانی هم حجت و معتبر است. در همه بدیهیات و در همه جا آخرین نقطه اتکاء انسان این است که وجدان خود را قاضی بکند و دقیق و عمیق به مسئله بیندیشد.</li></ul>در بیست و سومین جلسه از مباحث درس خارج فقه روابط اجتماعی، استاد معظم آیت الله اعرافی به بیان نقض چهارمی که به نظریه ششم وارد است می‌پردازند که لازم است جهت بهره‌مندی از تفصیل مطالب مذکور صوت جلسه این درس را استماع فرمایید.&nbsp;

فقه روابط اجتماعی (عدل و ظلم) 23

<ul><li style="direction:rtl;text-align:justify;">کیفیات نفسانیه به دو قسم کلی تقسیم می‌شود یکی علم و یکی غیر از علم؛ این حالت غیرعلمی است که بر علم استوار است و به طورکلی در فلسفه باید این را به عنوان قاعده کلی توجه کرد. به احتمال بسیار قوی، کیفیات نفسانیه غیر از علم اینها غالباً بر اساس یک علم پیدا می‌شود یعنی یک تحول دانشی رخ می‌دهد تا یک کیف نفسانی غیرعلمی حاصل بشود، خوشی و ناخوشی و افسردگی و پژمردگی همه غالباً بر پایه علمی استوار است.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">در کلمات فلاسفه و عرفا آمده است که لذات و آلام مراتب دارد، لذت حسی و وهمی و خیالی و عقلی زیرا قوای انسان متعدد و متفاوت است و از این جهت به اقسامی تقسیم می‌شود.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">لذت و ألم به نحوی با کمال و خیر یا مصلحت هم ارتباط دارد &nbsp;زیرا در تعریف لذت این بود «نیل بما هو مدرک کمال و خیر»؛ لذت وقتی حاصل می‌شود که این شخص عاقل و فهمنده و درک کننده به آن که عنده خیر و کمال برسد. لذا در درون مفهوم لذت عنصر خیر و کمال وجود دارد.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">یک نقضی که وجود دارد این است که می‌گوید وجدان ما کشف سر و راز دیگران را در حال طبیعی یک امر قبیح عقلایی می‌داند ولی اگر کشف سرّ موجب یک التذاذی برای شخص باشد و در حالی‌که آن شخصی هم که راز او فاش می‌شود اصلاً اطلاعی پیدا نمی‌کند که ناراحت بشود و یک راز کسی را فاش می‌کند در حالی‌که به او ضرری هم نمی‌زند؛ مطلع هم نمی‌شود که ناراحت بشود، این خوب است یا بد؟</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">این نظریه مطلق التذاذ را مبنای حسن و قبح قرار نداده است اگر مطلق التذاذ بود نقض وارد بود و صد نقض دیگر هم می‌شد.</li></ul>در بیست و دومین جلسه از مباحث درس خارج فقه روابط اجتماعی، استاد معظم آیت الله اعرافی به بیان نقض‌هایی که به نظریه ششم وارد است می‌پردازند که لازم است جهت بهره‌مندی از تفصیل مطالب مذکور صوت جلسه این درس را استماع فرمایید.&nbsp;

فقه روابط اجتماعی (عدل و ظلم) 22

<ul><li style="direction:rtl;text-align:justify;">نظریه ششم پیرامون حسن و قبح نظریه لذت و الم است که بر اساس این نظریه، حسن و قبح را تابعی از لذت و ألم یا ملائمت و منافرت با عقل و قوه عاقله به شمار می‌آوریم. این نظریه را به جمع زیادی از متفکرین و اصولیین از جمله مرحوم آخوند نسبت داده‌اند و دیگرانی هم این نظریه را مطرح کرده‌اند و در کلام مرحوم شهید صدر در بحوث یا تقریر خود ایشان این نظریه آمده است و مورد مناقشه هم قرار گرفته است.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">لذت عبارت است از رسیدن نفس به چیزی که با او ملائمت و تناسب دارد و سازگار است و خیر و کمال برای اوست.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">لذت به تنوع مراتب نفس، تنوع و تعدد و مرتبه دارد، حس و خیال و وهم و عقل و امثال اینها داریم، هر قوه‌ای لذت متناسب با خود دارد، لذت حسی داریم تا لذات عقلی و معرفتی که سطح عالی مسئله است.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">ممکن است لذت‌های جسمی و سطحی جذاب‌تر باشد ولی عمق و درجه آن لذات بالاتر، بیشتر است به دلیل اینکه در سلسله مراتب وجود عقل و آنچه متناسب با عقل است بالاتر است و لذا آن قوه راقی‌تر است و لذت‌های آن به خاطر عمق و شدت دوام و امثال اینها بالاتر است.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">در بررسی‌های دقیق این نظریات و امثال اینها به عنوان قواعد روشی گفتیم سه تا قاعده منهجی وجود دارد: 1. اینکه آیا همه آنچه را که ما در وجدانمان از حسن و قبح می‌فهمیم با این مقیاس تفسیر می‌شود یا خیر؟ اگر با این نظریه تفسیر نمی‌شود معلوم می‌شود این نظریه جامع نیست و درست نیست. 2. اینکه چیزهایی را می‌گیرد که فراتر از آن دایره‌ای است که در آن حسن و قبح است و این هم معلوم می‌شود که این نظریه اشکال دارد و 3. گاهی هم هست که این تفسیر و نظریه از لحاظ تطبیقی با آن که ما در حسن و قبح احساس می‌کنیم و وجدانمان آن را لمس می‌کند از نظر مصداقی انطباق دارد، دایره‌های آن بر هم منطبق است ولی درعین‌حال می‌بینیم که در عمق عین آن نیست، تلازم است یا علیت است یا معلولیت است آن هم با یک تبادر عمیق و دقت زیاد ممکن است ما را برساند به اینکه این نظریه درست نیست. پس صحت وعدم صحت نظریاتی که یک امر وجدانی را می‌خواهد تفسیر بکند با سه شاقول سنجیده می‌شود.&nbsp;</li></ul>در بیست و یکمین جلسه از مباحث درس خارج فقه روابط اجتماعی، استاد معظم آیت الله اعرافی به بیان نظریه ششم و سپس به بیان قواعد روشی در بررسی نظریات می‌پردازند که لازم است جهت بهره‌مندی از تفصیل مطالب مذکور صوت جلسه این درس را استماع فرمایید.&nbsp;

فقه روابط اجتماعی (عدل و ظلم) 21

<ul><li style="direction:rtl;text-align:justify;">پنجمین نظریه در گروه دوم از نظریات حسن و قبح قرار می‌گیرد یعنی گروهی که حسن و قبح را به امور برونی گره نمی‌زنند بلکه به عوالم درونی انسان ربط می‌دهند&nbsp; و بر اساس آن تفسیر می‌کنند. این نظریه در این گروه دوم قرار می‌گیرد نظریاتی که در قالب ده دوازده نظریه برشمرده خواهد شد ازلحاظ کلی به سه دسته تقسیم می‌شود گروه اول نظریاتی که حسن و قبح را به عالم خارج اجتماعی گره میزند گروه دوم به عالم درونی گره میزند و از عواطف شروع می‌شود و گروه سوم به عالم درون یا عالم بیرون گره نمی‌زنند بلکه برای آن حقیقت پایدارتری قائل‌اند.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">نظریه پنجم انتزاع حسن و قبح از عواطف بود و اینگونه بود که هر فعلی که با عاطفه انسانی سازگار باشد آن حسن است و هر چه ناسازگار باشد قبیح است و مراد از عاطفه، عاطفه انسانی است که در انسان متصور است ولی ممکن است کسی عاطفه را تعمیم دهد به موجودات دون انسان یعنی بگوید حیوان هم هست یا آن را کسی به مراتب عالیه انسان تعمیم دهد یعنی بگوید عاطفه در موادی بالاتر هم وجود دارد.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">در نقد نظریه پنجم بیان شد که اگر در جایی عواطف نبود یا عواطف جور دیگری بود انسان‌هایی قسی‌القلب بودند یا انحرافی در مزاج آن‌ها بود که از اذیت دیگران لذت می‌برد و به اصطلاح سادیسم داشتند در آنجا ظلم حسن می‌شود چون با عاطفه خاص او تناسب دارد.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">و می‌شود این‌طور اشکال گرفت که ما فرض می‌کنیم که عواطف اصلاً وجود نداشت همان‌طور که گاهی انحراف پیدا می‌کند آیا درحالی‌که عاطفه نیست شما می‌گویید حسن و قبحی نیست؟ وجدان ما می‌گوید هست.</li></ul>در بیستمین جلسه از مباحث درس خارج فقه روابط اجتماعی، استاد معظم آیت الله اعرافی به بیان نظریه پنجم و نقدهای بر آن می‌پردازند که لازم است جهت بهره‌مندی از تفصیل مطالب مذکور صوت جلسه این درس را استماع فرمایید.&nbsp;

فقه روابط اجتماعی (عدل و ظلم) 20

<ul><li style="direction:rtl;text-align:justify;">نظریه اول، نظریه تطابق آرا عرف با عقلا بود که گاهی تعبیر عرف می‌شد و گاهی عقلا و نظریه دوم، نظریه‌ای بود که اینجا نیامده بود و گفتیم می‌شود مستقلاً آن را طرح کرد این نظریه، نظریه اکثریت بود یعنی چیزی که اکثر عقلا یا عرف آن را بپذیرند و نظریه سوم، نظریه قانون بود و اعتقاد به اینکه خوبی یا بدی برمی‌گردد به مطابقت و عدم مطابقت با قانون و این نظریه سوم حسن و قبح را برمدار قانون مبتنی می‌کند.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">در مقام تحلیل این نظریات سه روش وجود دارد: یک روش این است که حقیقتی که دنبال می‌کنیم و می‌خواهیم آن را بشناسیم این را با نظریه‌ای که آن را توجیه و تفسیر می‌کند تطبیق دهیم. راه دوم عکس اولی است درجایی که نظریه صدق می‌کند که حسن و قبح به معنای اخلاقی و عقلی نیست و نوع سوم این است که جدایی وجود ندارد و در عالم واقع و حتی در عالم افتراض نظریه تفصیلی با واقعیت مورد بحث از هم جدا نیستند اما وقتی به وجدانمان برمی‌گردیم می‌بینیم که این‌ها عین هم نیستند بلکه یکی اساس است و این‌ها همه برآمده از این اساس‌اند.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">نسبت به نظریه چهارم فقط اشاره‌ای می‌کنیم چون در بخش اشاعره و معتزله به آن پرداختیم و در ترکیب آیت الله حائری به‌عنوان نظریه سوم به شمار آمده است و آن بحث انتزاع حسن و قبح عقلی از تشریع دینی و وحیانی است نه تقنین به مفهوم عقلایی.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">نظریه پنجم تبعیت حسن و قبح از عواطف بشری است و در این نگاه حسن و قبح خارج از انسان نیست. در چهار نظریه قبلی حقیقت حسن و قبح و منتزع عنه را یک امری بیرون از شخص قرار می‌داد.&nbsp;</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">عواطف بخشی از وجود انسان است و انسان مرکب است از منظومه‌ای از امور درونی و گروهی که یکی از آن‌ها عواطف است. عواطف اخص از گرایش‌هاست.</li></ul>در نوزدهمین جلسه از مباحث درس خارج فقه روابط اجتماعی، استاد معظم آیت الله اعرافی به تحلیل سه نظریه ابتدایی و بیان نظریه چهارم و پنجم می‌پردازند که لازم است جهت بهره‌مندی از تفصیل مطالب مذکور صوت جلسه این درس را استماع فرمایید.&nbsp;

فقه روابط اجتماعی (عدل و ظلم) 19

<ul><li style="direction:rtl;text-align:justify;">ممکن است بگوییم عرف یعنی آنچه بنا بر انگیزه غیر عقلایی انجام می‌دهند اما بنای عقلایی یعنی آنچه بر انگیزه عقلایی انجام می‌دهند؛ در صورت اول عرف معنایی عام دارد و رابطه عموم و خصوص مطلق با بنای عقلا دارد اما بنا بر صورت دوم رابطه عرف و بنای عقلا تباین است.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">چهارمین تفسیری که از این نظریه اول ارائه شده این است که بگوییم وجوب اتباع از باب این است که این تطابق آراء برای رعایت یک مصالح و مفاسدی است و وجوب اتباع هم از باب این است که باید آن مصالح و مفاسد را رعایت کرد و وجوب اتباع ناشی از رعایت مصلحت و مفسده است. این تفسیر در حقیقت تغییر در کل معادلات است.&nbsp;</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">و اینکه بگوییم حسن و قبح فقط درجایی است که تطابق آراء باشد به نحوی‌که بگوییم اگر تطابق آراء نباشد حسن و قبح از قاموس ذهن بشر رخت بربندد؛ این‌طور نیست.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">نظریه دوم این است که کسی حسن و قبح را تابع قانون بداند. تفاوت این نظریه با نظریه قبل در این است که در نظریه قبل گفته می‌شود حقیقت حسن و قبح عبارت است از تطابق و توافق عرف با عقلا که امر شکل گیرنده به شکل طبیعی است. در نظریه دوم گفته می‌شود حسن و قبح حتی تطابق آراء هم نیست.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">در دموکراسی‌های مبتنی بر اکثریت سه نظریه کلی وجود دارد: نظر اول این است که اکثریت اقرب الی الواقع است اگر نگوییم واقع را کامل نشان می‌دهد. نظریه دوم این است که اقرب الی الواقع در آن نیست و آنچه مدنظر است این است که اسهل الطرق است برای نظام جامعه به‌عنوان رافع تحیر و نظریه سوم&nbsp; که شاید بیشتر باشد این است که شبیه اصول محرزه است یعنی ایصال الی الواقعی فی‌الجمله است و رافع تحیر هم خواهد بود.</li></ul>در هجدهمین جلسه از مباحث درس خارج فقه روابط اجتماعی، استاد معظم آیت الله اعرافی به بیان تفسیر چهارم آیت الله حائری بر نظریه اول و نقد آن و در ادامه &nbsp;به بیان نظریه دوم می‌پردازند که لازم است جهت بهره‌مندی از تفصیل مطالب مذکور صوت جلسه این درس را استماع فرمایید.

فقه روابط اجتماعی (عدل و ظلم) 18

<ul><li style="direction:rtl;text-align:justify;">در جلسه گذشته گفته شد که حسن و قبح واقعیتی جز اشتهار و تطابق آرا عقلا ندارد و واقعیتش همان شهرت است و مبنای عقلا هم ملاحظه مسائل اجتماعی است و این نظریه‌ای است که در تاریخ بررسی مسئله، وجود دارد.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">ممکن است کسی بگوید حسن و قبح یعنی باید و نباید و در این رابطه مفهومی دو نظریه است: یکی اینکه این‌ها یکی است و دو تا نیستند و یا اینکه این‌ها دو مفهوم است و باهم متفاوت‌اند و البته مرتبط‌اند و ثمره علمی این بحث این است که نکات مهمی ذیل این بحث است و حتی خود مرحوم اصفهانی (ره) هم متعرض این بحث‌ها شده‌اند و البته نظریه دوم قابل دفاع‌تر است.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">تفسیر سومی که برای نظریه اول آوردند این است که مبنای وجوب اتباع یک التزام ضمنی است که فرد همراه با جمع دارد. اگر بخواهیم تشبیه کنیم شبیه نظریه‌ای که مرحوم آقای خویی (ره) در بحث وضع دارند خواهد بود و آن این است که حقیقت وضع تعهد است و تعهد هم معنایش این است که التزامی که فرد دارد به اینکه همراه جامعه حرکت کند در آنجا گفته می‌شود حقیقت وضع این است که فرد متعهد به این است که همراه قراردادهای اجتماعی حرکت کند و این حکم عقل است که در حقیقت یک التزام ضمنی در وجدان اشخاص وجود دارد و عقل می‌گوید وفای به التزام لازم است.</li><li style="direction:rtl;text-align:justify;">در جایی می‌گوییم حکم عقلا است و در جایی دیگر می‌گوییم حکم عقل است. در اینجا دو تصور وجود دارد؛ یک تصور این است که حکم عقلایی جدای از حکم عقل است و در دایره آن قرار نمی‌گیرد و تصور دیگر این است که حکم عقلایی هم در نهایت به حکم عقل برمی‌گردد منتها حکم عقل در آنجا تعین ندارد و حکم عقل مصداق‌ها را تعیین می‌کند.&nbsp;</li></ul>در هفدهمین جلسه از مباحث درس خارج فقه روابط اجتماعی، استاد معظم آیت الله اعرافی در ضمن مقدمه به بیان تفسیر سوم آیت الله حائری بر نظریه اول و نکات تفسیر سوم می‌پردازند که لازم است جهت بهره‌مندی از تفصیل مطالب مذکور صوت جلسه این درس را استماع فرمایید.&nbsp;

نتیجه‌ای یافت نشد