موضوع بحث، تعیین مقدار دیه نفس و شناخت اصل در آن است؛ زیرا نه‌تنها تفاوت قیمت میان مقدرات بسیار فاحش است، بلکه دیه اعضا نیز بر اساس دیه نفس محاسبه می‌شود. در این مسئله اجماعی وجود ندارد و مدرک منحصر در روایات است که به سه طایفه تقسیم می‌شوند:

۱. طایفه تخییر: روایاتی که دیه را یکی از خصال شش‌گانه به نحو تخییر می‌دانند؛ مشهور فقها نیز بر همین نظرند و طبق قاعده واجب تخییری، اختیار تعیین صنف با مکلف (جانی) است نه ولی دم.

۲. طایفه اصالت صد شتر: روایاتی که تنها صد شتر را ذکر کرده‌اند.

۳. طایفه اصالت هزار دینار: روایاتی که اصل در جعل دیه را هزار دینار می‌دانند.

اگر نصوصِ دال بر انحصار شتر یا دینار، صرفاً اطلاق داشتند، طبق قواعد جمع عرفی با روایات تخییر تقیید می‌خوردند؛ اما اشکال اساسی این است که لسان برخی از این ادله «حصر» است. ازاین‌رو جمع میان روایات دشوار شده و دیدگاه‌های دیگری مطرح گردیده است؛ گروهی معتقدند اصل دیه صد شتر است و خصال دیگر به عنوان قیمت آن پرداخت می‌شوند، و گروهی دیگر اصل را هزار دینار دانسته و بقیه امور را معادل قیمت آن می‌شمارند. اثر این اختلاف در مواردی مانند تغییر ارزش شتر در طول زمان به سبب زوال کاربرد ترابری آن آشکار می‌شود.

نخستین روایت بررسی‌شده، صحیحه عبدالرحمن بن الحجاج (با تفاوت‌های متنی در کافی، فقیه و تهذیب) است. ابن ابی‌لیلی دیه جاهلیت را صد شتر و احکام پیامبر (ص) برای اهل طلا، نقره و غیره را جعل تخییری دانسته بود؛ اما امام صادق (ع) در مقام رد یا اصلاح این دیدگاه فرمودند حضرت علی (ع) می‌فرمودند: «الدية ألف دينار و قيمة الدينار عشرة دراهم…». مفاد این حدیث آن است که اصل در دیه هزار دینار است و پرداخت صد شتر برای بادیه‌نشینان یا گاو و گوسفند برای اهل سواد، از باب رخصت و تسهیلِ پرداخت بر حسب دارایی آنان به مقدار قیمت هزار دینار بوده است، نه جعل عدل‌های تخییریِ هم‌عرض.