موضوع: بررسی ادامه روایات تبدیل درهم و دینار و نقد دلالت آن‌ها بر عدم ضمان کاهش ارزش پول

۱. پاسخ به اشکال هشتم روایات درهم و دینار

در روایات صحیحه حلبی و موثقه زیاد بن ابی‌غیاث، بدهکار می‌تواند بدهی درهمی خود را با دینار و به «صرف روز» پرداخت کند. اشکال این بود که روشن نیست تغییر قیمت مربوط به درهم بوده یا دینار. استاد پس از توضیح سه احتمال، اشکال را قابل پاسخ دانستند؛ زیرا امام(ع) بدون پرسش از منشأ تغییر قیمت، مبادله به نرخ روز را به‌طور مطلق تجویز کرده‌اند. از این ترک استفصال می‌توان استفاده کرد که اگر درهم کاهش ارزش یافته باشد نیز پرداخت معادل آن به نرخ روز کافی است. البته به دلیل اشکالات دیگر، استدلال به این روایات برای اثبات عدم ضمان قطعی نیست.

۲. روایت محمد بن مسلم

در این روایت، شخصی دینارهایی از دیگری طلبکار است و بدهکار، طلبکار را به شخص ثالث حواله می‌دهد. طلبکار می‌تواند دینارها را به درهم و به قیمت روز دریافت کند. نقل کافی عبارت «بسعر الیوم» را دارد، اما در نقل تهذیب این قید نیامده است.

۳. اشکالات وارد بر روایت

• معلوم نیست نسخه کافی صحیح باشد؛ زیرا احتمال زیاده یا نقصان عبارت «سعر الیوم» وجود دارد و ترجیح نقل کلینی بر طوسی صرفاً با ظن ثابت نمی‌شود.
• روایت مضمر است، هرچند با توجه به جایگاه محمد بن مسلم، اطمینان وجود دارد که سؤال از امام(ع) صورت گرفته است.
• ممکن است روایت فقط در مقام بیان جواز مبادله باشد، نه حکم ضمان کاهش ارزش.
• مورد روایت حواله است و محال‌علیه بدهکار اصلی نیست؛ بنابراین رابطه مستقیم میان بدهکار و طلبکار و نیز وضعیت کاهش ارزش دینار روشن نیست.

نتیجه: روایت محمد بن مسلم، به دلیل اختلاف نسخه، اجمال و اختصاص به حواله، دلیل قابل اتکایی برای نفی ضمان کاهش ارزش پول محسوب نمی‌شود.