موضوع: منبع چهارم — اموال اشخاص از دنیا رفته در موارد خاص (مورد اول: ارث شخص بدون وارث و عبد سائبه)

۱. طرح مسئله

چهارمین منبع مالی حکومت اسلامی، ماترک شخصی است که از دنیا رفته و هیچ وارثی (در طبقات سه‌گانه نسبی، سببی، یا ولاء) ندارد. بحث اصلی پیرامون این است که آیا این اموال ملک شخصی امام است یا به عنوان انفال در اختیار منصب حاکمیت قرار می‌گیرد. در این جلسه، چهار روایت اصلی و روایات متعارض مورد واکاوی قرار گرفتند:

۲. بررسی روایات و مناقشات سندی و دلالی

۱. مرسله حماد بن عیسی

• مفاد: ارث کسی که وارث ندارد از آنِ امام (ع) است.
• بررسی سندی: با اینکه روایت مرسل است («عن بعض اصحابنا»)، اما به دلایلی چون عمل اصحاب، اجماعی بودن حماد و دلالت تعبیر «بعض اصحابنا» بر راویان جلیل‌القدر، معتبر دانسته شده است. با این حال استاد در اعتبار سندی آن به عنوان دلیل قطعی مناقشه دارند.
• بررسی دلالی: ظاهر بدوی این است که مال، ملک شخصی امام است، اما با ضمیمه کردن سایر ادله، مراد جایگاه امامت و متولی انفال بودن است.

۲. روایت حمزة بن حمران

• مفاد: توبه‌ی سارقی که مال مسروق را بازگردانده ولی صاحب مال بدون وارث مرده است؛ امام صادق (ع) فرمودند میراث و مال او باید به امام برسد.
• بررسی اشکالات سندی و دلالی:
  1. سند (خالد بن نافع): میان چهار عنوانِ «اشعری»، «بجلی»، «حیان» و «ابواسماع حکومت اسلامی (تاریخ: ۰۹/۰۷/۱۴۰۴)

موضوع: منبع چهارم — اموال اشخاص از دنیا رفته در موارد خاص (مورد اول: ارث شخص بدون وارث و عبد سائبه)

۱. طرح مسئله

چهارمین منبع مالی حکومت اسلامی، ماترک شخصی است که از دنیا رفته و هیچ وارثی (در طبقات سه‌گانه نسبی، سببی، یا ولاء) ندارد. بحث اصلی پیرامون این است که آیا این اموال ملک شخصی امام است یا به عنوان انفال در اختیار منصب حاکمیت قرار می‌گیرد. در این جلسه، چهار روایت اصلی و روایات متعارض مورد واکاوی قرار گرفتند:

۲. بررسی روایات و مناقشات سندی و دلالی

۱. مرسله حماد بن عیسی

• مفاد: ارث کسی که وارث ندارد از آنِ امام (ع) است.
• بررسی سندی: با اینکه روایت مرسل است («عن بعض اصحابنا»)، اما به دلایلی چون عمل اصحاب، اجماعی بودن حماد و دلالت تعبیر «بعض اصحابنا» بر راویان جلیل‌القدر، معتبر دانسته شده است. با این حال استاد در اعتبار سندی آن به عنوان دلیل قطعی مناقشه دارند.
• بررسی دلالی: ظاهر بدوی این است که مال، ملک شخصی امام است، اما با ضمیمه کردن سایر ادله، مراد جایگاه امامت و متولی انفال بودن است.

۲. روایت حمزة بن حمران

• مفاد: توبه‌ی سارقی که مال مسروق را بازگردانده ولی صاحب مال بدون وارث مرده است؛ امام صادق (ع) فرمودند میراث و مال او باید به امام برسد.
• بررسی اشکالات سندی و دلالی:
  1. سند (خالد بن نافع): میان چهار عنوانِ «اشعری»، «بجلی»، «حیان» و «ابواسماع و مسائلی نظیر احمد بن عبدون، ابوطالب انباری و حسین بن سفیان) و نیز شاذ بودن و اعراض اصحاب، تاب معارضه با روایات صحیحه را ندارد.

1. قرار گرفتن در بیت‌المال مسلمین: موثقه سلیمان بن خالد («فی بیت مال المسلمین») و روایت ابوالبختر («بین المسلمین»).
   • نقد استاد: روایت ابوالبختر به دلیل کذاب و ملعون بودن راوی و مجهول بودن اصل کتاب «قرب الاسناد» ساقط است.

۴. جمع‌بندی نهایی استاد

• تعارض میان روایاتِ بازگشت مال به «امام» و «بیت‌المال/انفال»، تعارض ظاهری و بدوی است.
• نتیجه: اموال میتِ بدون وارث و سائبه، ملک شخصی فرد معصوم نیست؛ بلکه این اموال به عنوان انفال در اختیار جایگاه حقوقی امام به عنوان رئیس و حاکم حکومت اسلامی قرار می‌گیرد تا در مصالح مسلمین صرف شود.