موضوع: تکمیل بررسی روایات طائفه اول (تعارض و وجوه جمع) و آغاز طائفه دوم (تبدیل درهم و دینار)

۱. وجوه جمع روایات طائفه اول و دیدگاه برگزیده

استاد پس از بررسی راه‌حل‌های گوناگون در تعارض مکاتبات یونس و روایت صفوان، دو شیوه را تحلیل کردند:

• انقلاب نسبت: با تخصیص مکاتبه دوم توسط روایت صفوان، نسبت آن با مکاتبه اول تغییر کرده و آن را مقید به قرض می‌کند؛ لکن این مبنا به دلیل عدم پذیرش اصل انقلاب نسبت مردود است.
• جمع عرفی (مختار استاد): همانند الگوی آیات نکاح، مکاتبه اول «عام فوقانی» (نفی مطلق ضمان)، مکاتبه دوم «عام متوسط» (ثبوت ضمان در بدهی‌های ناشی از اعطای مستقیم پول) و روایت صفوان «خاص» (خروج قرض از شمول ضمان) تلقی می‌شوند. نتیجه این جمع: عدم ضمان در قرض و دیونِ غیرپولی (مانند ثمن نسیه)، و ثبوت ضمان در سایر موارد پرداخت مستقیم پول (مانند ودیعه تفریط‌شده و ثمن معامله منفسخ).

۲. مقتضای قواعد در فرض تعارض مستقر

در صورت عدم پذیرش جمع عرفی:

• مرجحات: حمل مکاتبه دوم بر تقیه (توسط صاحب حدائق) ناتمام است؛ زیرا فتوای غالب اهل‌سنت بر ضمان در آن عصر محرز نیست.
• اصل ثانوی: بر مبنای تساقط، روایات ساقط و نوبت به اصول عملیه می‌رسد؛ اما بر مبنای تخییر، فقیه می‌تواند مکاتبه اول (نفی مطلق ضمان) یا مکاتبه دوم منضَم به روایت صفوان (ضمان در غیرقرض) را برگزیند.

۳. طائفه دوم: روایات تبدیل درهم و دینار

استاد به روایات «جواز أخذ الدراهم بدل الدنانیر و بالعکس» (نظیر صحیحه حلبی و زیاد بن ابی‌غیاث) اشاره کردند که اجازه می‌دهد دِینِ درهمی با دینار به «صرف یوم» (نرخ روز اداء) پرداخت شود.

• تقریب استدلال قائلین به عدم ضمان (آیت‌الله هاشمی شاهرودی): ترک استفصال امام (ع) در پرداخت به نرخ روز اداء، بیانگر اطلاق مقامی بر عدم محاسبه تورم و افت ارزش پول است.