موضوع: منبع مالی بودن زمین‌ها، به‌ویژه اراضی مفتوحة عنوة بغیر اذن امام (ع)، و بررسی روایات مربوط به اراضی خراجیه در نسبت با مرسله ورّاق.

۱. طرح بحث

در این جلسه بحث درباره زمین‌هایی است که در جنگ‌های بدون اذن امام (ع) از کفار به دست مسلمانان افتاده است. مرسله ورّاق این زمین‌ها را از آنِ امام/حکومت اسلامی می‌داند، اما برخی روایات دیگر ظاهرشان این است که این زمین‌ها ملک مجاهدین یا ملک همه مسلمانان است.

۲. روایات مربوط به اراضی خراجیه

روایت اول: ابی بردة بن رجاء

امام صادق (ع) در پاسخ به سؤال از خرید «ارض الخراج» فرمودند: این زمین‌ها ملک مسلمانان است و خریدار، فقط حق خراج را بر عهده می‌گیرد.

اشکال‌ها:

1. معلوم نیست اراضی خراجیه دقیقاً شامل کدام زمین‌هاست؛ پس نمی‌توان از آن، شمول نسبت به اراضی بدون اذن را ثابت کرد.
2. روایت در مقام بیان حکم خرید است، نه بیان شرایط خراجی شدن زمین.

روایت دوم: صحیحه حلبی

امام صادق (ع) فرمودند: سواد عراق برای همه مسلمانان است.

مناقشه: این روایت قضیه خارجیه است و روشن نیست فتح عراق با اذن بوده یا بدون اذن؛ بنابراین مجمل است.

روایت سوم: روایت محمد بن مسلم

امام باقر (ع) زمین‌های بعد از پیامبر (ص) را مانند سواد عراق دانستند؛ و چون سواد ملک مسلمانان بوده، ظاهر روایت این است که همه زمین‌های مفتوحة عنوة برای مسلمانان است.

این روایت از نظر دلالت قابل قبول دانسته شد.

روایت چهارم: روایت احمد بن محمد بن ابی نصر

امام رضا (ع) فرمودند: آنچه با شمشیر گرفته شود، در اختیار امام است و او طبق مصلحت آن را تقبیل می‌کند.

ظاهر روایت این است که زمین‌های مفتوحة عنوة ملک شخصی امام نیست، بلکه اختیار آن با امام است.

روایت پنجم: روایت دیگر احمد بن محمد بن ابی نصر

مضمون آن مشابه روایت قبل است و بر اختیار امام در زمین‌های مفتوحة عنوة دلالت دارد، هرچند از نظر سندی اشکال دارد.

روایت ششم: مرسله حماد بن عیسی

در آن آمده است که زمین‌های گرفته‌شده با جنگ، در دست آبادکنندگان باقی می‌ماند و بر اساس مصالح با آنان مصالحه می‌شود و درآمد آن در مصالح عمومی مصرف می‌گردد.

این روایت نیز به سود ملکیت عمومی مسلمانان بر زمین‌ها تفسیر شده است.

۳. جمع‌بندی نسبت با مرسله ورّاق

اگر مرسله ورّاق را نپذیریم، نتیجه روشن است: زمین‌های مفتوحة عنوة، حتی بدون اذن امام، برای مسلمانان است.

اگر مرسله ورّاق را حجت بدانیم، نسبت آن با روایات اراضی خراجیه بررسی می‌شود:

• اگر فقرات مرسله جداگانه سنجیده شود، تعارض در ماده اجتماع رخ می‌دهد.
• اما اگر مرسله به صورت مجموعی فهمیده شود، روایات اراضی خراجیه اخص از آن خواهند بود و مقدم می‌شوند.

نتیجه نهایی استاد:

به نظر می‌رسد اراضی مفتوحة عنوة مطلقاً متعلق به مسلمانان است؛ چه با اذن امام و چه بدون اذن او. از این جهت، این اراضی در عین آنکه از منابع مالی حکومت اسلامی شمرده می‌شوند، مصرفشان برای مصالح عامه مسلمین است.