موضوع: ادله عدم ضمان کاهش ارزش پول و مناقشات مکاتبه یونس

دومین دلیل قائلان به عدم ضمان کاهش ارزش پول، روایات کتاب الصرف است. نخستین روایت، مکاتبه یونس بن عبدالرحمن با امام رضا (ع) است. یونس درباره درهم‌هایی پرسید که حاکم آن‌ها را از اعتبار ساقط و درهم‌های مرغوب‌تری ضرب کرده بود؛ در نتیجه ارزش درهم‌های سابق کاهش یافته بود. امام فرمودند: «لَکَ الدَّراهِمُ الْأُولی»؛ یعنی طلبکار همان درهم‌های پیشین را حق دارد. از این پاسخ، عدم ضمان کاهش ارزش استنباط شده است. سند روایت نیز در جلسه گذشته معتبر دانسته شد.

بااین‌حال، پنج مناقشه درباره دلالت روایت مطرح گردید:

۱. نبودن روایت در مقام بیان ضمان: پرسش درباره نوع درهم قابل‌مطالبه است، نه تعداد درهم‌های سابق؛ بنابراین ممکن است بدهکار موظف باشد برای جبران کاهش ارزش، مقدار بیشتری از همان درهم‌ها بپردازد. تمسک به «اصالة البیان» نیز دشوار است؛ زیرا روش شارع در بیان احکام با روش متعارف عقلا متفاوت بوده و بسیاری از قیود را منفصل بیان کرده است. افزون بر این، شک مربوط به جهت خاصی از بیان و اطلاق مورد ادعا، مقامی است نه لفظی.

۲. اخص بودن روایت از مدعا: روایت فقط کاهش ناشی از اقدام حکومت و مقدار اندک آن را شامل می‌شود؛ پس ضمان حکومت یا ضمان کاهش‌های شدید و تورم‌های گسترده را نفی نمی‌کند.

۳. احتمال در معنای «لها الیوم وضیعة»: ممکن است مقصود، کمتر بودن ارزش درهم‌های قدیمی نسبت به درهم‌های جدید باشد، نه کاهش ارزش آن‌ها نسبت به گذشته. استاد این احتمال را خلاف ظاهر دانستند؛ زیرا اسقاط حکومتی ظهور در افت ارزش خود درهم‌های سابق دارد.

۴. عدم تعدی به پول اعتباری: درهم دارای ارزش حقیقی ناشی از نقره است؛ اما اسکناس تماماً ارزش اعتباری دارد. بنابراین الغای خصوصیت ممکن نیست.

۵. وجود روایت معارض: در مکاتبه دیگری، امام رضا (ع) حق طلبکار را دریافت درهم‌های رایج زمان پرداخت دانسته‌اند. این روایت با مکاتبه نخست تعارض ظاهری دارد و جمع یا ترجیح میان آن‌ها پس از تکمیل ادله بررسی خواهد شد.