در ادامه مبحث «جهاد مالی» به‌عنوان پنجمین منبع از منابع مالی حکومت اسلامی، ادله نقلی و قرآنی بررسی شد:

۱. حل شبهه عدم وجوب جهاد بر اساس آیات ۹۵ و ۹۶ سوره نساء

• شبهه: در آیه شریفه «وَکُلّاً وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَىٰ» خداوند هم به مجاهدین و هم به قاعدین (ترک‌کنندگان جهاد) وعده نیکو داده است؛ اگر جهاد واجب بود، تارکان مرتکب گناه شده و مستحق وعده حسنی نبودند؛ بنابراین دلالت بر استحباب دارد و آیات آمره باید حمل بر استحباب شوند.
• پاسخ استاد:
  1. وجوب جهاد از ضروریات دین، مسلّمات فقه و مورد اجماع عامه و خاصه است و روایات کثیره‌ای بر آن دلالت دارند.
  2. تعبیر «کُلّاً وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَىٰ» ناشی از کفایی بودن وجوب جهاد است؛ با حضور عده‌ی کافی (من به الکفایه)، وجوب از بقیه ساقط می‌شود. کسانی که نیت حضور داشته اما به‌دلیل عدم نیاز شرکت نکرده‌اند نیز مستحق پاداش‌اند و مجاهدین حاضر، فضیلت و درجات بالاتری دارند.

۲. بررسی روایی: موثقه اصبغ بن نباته

• متن و دلالت: امیرالمؤمنین (ع): «کَتَبَ اللَّهُ الْجِهَادَ عَلَى الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ فَجِهَادُ الرَّجُلِ بَذْلُ مَالِهِ وَ نَفْسِهِ حَتَّى یُقْتَلَ…» (وسائل الشیعه، ج ۱۵، ص ۲۳). تعبیر «کَتَبَ» ظهور در وجوب دارد و به صراحت، بذل جان و مال را تا شهادت وظیفه مرد دانسته است.
• بررسی سندی:
  • ابوالجوزاء (منبّه بن عبدالله): ثقه است؛ به دلیل توثیق نجاشی با تعبیر «صحیح الحدیث»، روایت اجلاء (ابراهیم بن هاشم، سعد، صفوان) از او، و وقوع در اسناد فقیه و کافی.
  • حسین بن علوان: ثقه است؛ بنا بر استظهار بازگشت توثیق نجاشی به او، سخن ابن‌عقده (الحسن کان أوثق من أخیه‌ که ظهور افعل تفضیل در ثبوت اصل وثاقت در هر دو طرف است) و وقوع در تفسیر قمی و کافی.
  • سعد بن طریف: ثقه است؛ به دلیل تصریح شیخ طوسی به «صحیح الحدیث»، وقوع در اسناد کامل‌الزیارات، تفسیر قمی، فقیه و روایت اصحاب اجماع (مانند ابن ابی‌عمیر) و بنی‌فضال از او.
  • نتیجه سندی: سند روایت موثقه و دلالت آن بر وجوب جهاد مالی تام است.

۳. دلیل دوم: ادله وجوب اِعداد و تجهیز قوای نظامی

• آیه شریفه: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّکُمْ…» (انفال: ۶۰).
• تقریب استدلال: آیه وجوب آمادگی و بازدارندگیِ رعب‌آور در برابر دشمنان را مطرح می‌کند. از آنجا که در عصر حاضر، تهیه تسلیحات پیشرفته (موشک، پهپاد و تجهیزات سنگین) توسط آحاد مردم ممکن نیست و از مسیر قوای نظامی صورت می‌گیرد، تکلیف تدارک این نیروها بر عهده عموم قرار گرفته و مصداق بارز آن برای همگان پرداخت مال جهت تجهیز قوای نظامی است. این وجوب کفایی است.
• رد اشکال حکومتی بودن خطاب: گرچه تدارک جنگی در شأن حکومت است، اما خطاب عام است و حکومت‌ها نیز امکانات دفاعی را از طریق مشارکت مردم تأمین می‌نمایند.

۴. دلیل سوم: آیه شریفه تعاون

• آیه شریفه: «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ» (مائده: ۲).
• تقریب استدلال: امر در «تعاونوا» ظاهر در وجوب، و نهی در «لا تعاونوا» ظاهر در حرمت است. بارزترین و کامل‌ترین مصداق برّ و تقوا، دفاع از کیان اسلام و جهاد است؛ لذا کمک مالی به این امر واجب خواهد بود.
• مناقشه محقق ایروانی و پاسخ امام خمینی (ره):
  • اشکال ایروانی: تعاون بر برّ شامل مستحبات است و واجب نیست؛ لذا نهی در فقره دوم نیز قرینه بر کراهت است.
  • پاسخ امام خمینی: «اثم و عدوان» معصیت و ظلم بوده و ارتکاب آن مجاز نیست؛ لذا نهی از آن قطعاً تحریمی است و همین قرینه می‌شود که امر در فقره اول نیز در واجبات، وجوبی باشد که جهاد از روشن‌ترین آن‌هاست. (ادامه بررسی اشکالات به جلسه بعد موکول شد).