. شمول جزیه بر اهل کتاب:

روایت «فُضَیل بن عثمان اعور» علاوه بر آیه ۲۹ سوره توبه، مؤید آن است که جزیه از یهود، نصاری و مجوس دریافت می‌شود.

۲. نقد تفصیل میان اهل کتاب دارالاسلام و دارالحرب:

در روایت «حفص بن غیاث» (پنج شمشیر) آمده است که از اهل کتابِ دارالحرب جزیه پذیرفته نمی‌شود و امرشان دائر میان اسلام یا قتل است. استاد این تفصیل را به دلایل زیر رد می‌کنند:

• مخالفت با فتوای اصحاب: اطمینان یا ظن قوی بر عدم التزام فقها به این تفصیل وجود دارد.
• اختلاف شدید نسخ: این روایت در کتب کافی، تهذیب و خصال با عبارات متعارض نقل شده است (دوران امر بین زیادی و نقیصه در کلمه «جزیه» و کلمه «دار»).
• رد وجوه توجیهی: ادعای اضبط بودن کلینی، قاعده استحسانی تقدم اصل عدم زیاده، و تضعیف طریق خصال، اجمال روایت را برطرف نمی‌کنند.
• ضعف سند: راوی حدیث (قاسم بن محمد) میان جوهری، اصفهانی و قمی مردد بوده و وثاقتش ثابت نیست.
• نتیجه: با سقوط روایت، مرجع همان اطلاق آیه سوره توبه است که پرداخت جزیه را برای عموم اهل کتاب مشروع می‌داند.

۳. بررسی امکان اخذ جزیه از غیر اهل کتاب (مشرکین):

روایت «مسعدة بن صدقه» بیان می‌دارد که پیامبر (ص) در سریه‌ها دستور می‌دادند دشمنان را میان سه چیز (اسلام، جزیه، قتال) مخیر کنند. این تعبیر در وسائل به‌صورت مطلق («عَدُوّاً لِلْمُسْلِمِینَ») و در تهذیب به‌صورت خاص («عَدُوّاً مِنَ الْمُشْرِکِینَ») نقل شده است.

• پاسخ به تعارض: روایت قضیه خارجیه است (بیشتر سریه‌ها با مشرکین بوده)؛ لذا حمل بر تخصیص ممکن نیست و تعارض مستقر می‌شود.
• نتیجه نهایی: به علت ضعف سندی مسعدة بن صدقه، اعراض اصحاب، و اختلاف در نسخه‌های تهذیب، اخذ جزیه از مشرکین ثابت نمی‌شود و جزیه به اهل کتاب اختصاص دارد.