محور اصلی جلسه، «منابع مالی حکومت اسلامی؛ زمینها» است و بحث در دو بخش دنبال میشود:
مورد ششم: زمینهای موات
- بررسی روایات دال بر تعلق زمینهای موات به امام علیهالسلام.
- روایت ابوخالد کابلی بهعنوان دلیل مهم بر تعلق زمین به امام و لزوم پرداخت خراج.
- بررسی تعارض این روایات با روایات باب «احیای موات» که ظاهراً زمین احیاشده را متعلق به احیاکننده میدانند.
- دو پاسخ استاد به تعارض:
- حمل ظاهر روایات جواز احیا بر نص روایات دال بر انفال بودن زمینهای موات.
- پذیرش اینکه امام اجازه تصرف و احیا دادهاند، ولی زمین حتی پس از احیا از ملک حکومت خارج نمیشود و احیاکننده باید خراج یا طسق بپردازد.
- بحث درباره اذن امام برای احیای موات و اینکه آیا روایات احیا خودشان اذن امام محسوب میشوند یا خیر.
مورد هفتم: زمینهای منتقلشده از غیرمسلمانان به مسلمانان
- تقسیم زمینها به:
- زمینهای فتحشده با جنگ (مفتوحة عنوة)؛
- زمینهای بهدستآمده بدون فتح و جنگ.
- بررسی زمینهای مفتوحة عنوة که بدون اذن امام علیهالسلام به دست آمدهاند.
- بیان اینکه این زمینها، و بهطور کلی غنائم حاصل از جنگ بدون اذن امام، متعلق به امام و در نتیجه از منابع مالی حکومت اسلامیاند.
- بررسی دو دلیل:
- اجماع؛ که بهدلیل منقول بودن و احتمال مدرکی بودن، مورد اشکال قرار میگیرد.
- روایات؛ از جمله مرسله عباس ورّاق و صحیحه معاویة بن وهب.
- درباره صحیحه معاویة بن وهب، سند صحیح دانسته شده، ولی استاد در دلالت آن بر جنگ بدون اذن امام مناقشه میکند و احتمال میدهد بخش دوم روایت اصلاً ناظر به عدم تحقق جنگ باشد، نه جنگ بدون اذن.