در این جلسه، بررسی تفصیلی روایات ناظر به ماهیت و مقدار دیه نفس و دستهبندی آنها در قالب طوایف سهگانه پیگیری شد:
۱. صورتبندی طوایف روایات:
- طایفه اول (تخییر میان خصال): روایاتی که تمام خصال را اصیل دانسته و جانی را در پرداخت آنها مخیر میشمارند.
- طایفه دوم (اصالت هزار دینار): روایاتی که اصل در دیه را هزار دینار (طلا) معرفی کرده و خصال دیگر (شتر، گوسفند و…) را از باب تسامح و تطبیق با ارزش و قیمت آن در هر منطقه دانستهاند.
- طایفه سوم (اصالت صد شتر): روایاتی که اصلِ جعل دیه را بر صد شتر قرار داده و سایر امور را بر پایه ارزش شتر محاسبه میکنند.
۲. بررسی و تحلیل متنی نصوص:
- روایت ابیبصیر، مرسله یونس و روایت علاء بن فضیل: این روایات ظهور در تخییر میان خصال دارند و در برخی، سه یا چند خصلت ذکر شده که با اصل تخییر سازگار است. در روایت ابیبصیر، تعبیر «ألف مثقال» بدون قید مسکوک بودن آمده است.
- روایت عبدالله بن سنان (طایفه سوم): تعیین قیمت هر شتر به ۱۲۰ درهم یا ۱۰ دینار، نشانگر اصالت صد شتر و تقویم سایر خصال بر اساس آن است (که مجموعاً دیه را ۱۲ هزار درهم میسازد).
- روایت جمیل بن دراج: ذکر پرداخت شتر یا گوسفند بدون تعیین عدد برای اهل آن، مؤید رخصت و تطبیق قیمت با نقدین (هزار دینار یا ده هزار درهم) است.
- روایت جمیل از محمد بن مسلم و زراره: عبارتِ «لیس فیها دنانیر و لا دراهم…» که حصر در صد شتر را میرساند، ظاهرِ حصر دارد؛ لکن احتمال قوی وجود دارد که این فقره کلام راوی باشد در بیان اینکه امام (ع) فقط شتر را ذکر فرمودند، نه اینکه نفیِ جعل در سایر موارد باشد؛ لذا به اطلاق بازمیگردد.
- صحیحه عبدالله بن سنان (در تهذیب): این روایت ضمن بیان خصال، دیه را ۱۲ هزار درهم تعیین کرده است. این اختلافِ عدد با روایاتِ ده هزار درهم، ناشی از تغییر وزن درهم رایج (از هفتدهم به ششدهم دینار) بوده و نشان میدهد که درهم موضوعیت عرضی ندارد، بلکه به حساب ارزش اصل (دینار یا شتر) محاسبه میشده است.