موضوع: منبع چهارم — اموال اشخاص از دنیا رفته در موارد خاص

(مورد دوم: ارث فردِ دارای وارثان کافر / مورد سوم: ارث فرد متولد از زنا)

۱. مرور و پیوند مباحث

چهارمین منبع مالی حکومت اسلامی، اموال متوفی در شرایط خاص است. در جلسات قبل «مورد اول: ارث متوفای بدون وارث» بررسی شد و اثبات گردید که ترکه او جزء انفال و در اختیار حاکم اسلامی است. در این جلسه دو مورد دیگر تبیین شد:

۲. مورد دوم: ارث فرد مسلمانِ دارای وارثان کافر

چنانچه مسلمانی از دنیا برود و دارای خویشاوندان نسبی یا سببی باشد، اما تمام وارثان او غیرمسلمان/کافر باشند:

• حکم مسئله: کافر بودن مانع ارث است؛ لذا ترکه به آنان نمی‌رسد و متوفی شرعاً در حکم «بدون وارث» بوده و اموالش جزء انفال و در اختیار امام (ع) / حکومت اسلامی قرار می‌گیرد.
• بررسی ادله:
  1. اجماع: اجماع منقول به دلیل مدرکی یا محتمل‌المدرک بودن حجت نیست.
  2. دسته اول روایات (دالّ بر عدم ارث‌بری کافر از مسلمان): روایات متعدد و معتبری چون روایت حسن بن صالح، روایات عبدالرحمن بن اعین، روایات ابی خدیجه و ابوالعباس، و به‌ویژه «صحیحه هشام بن سالم و جمیل» دلالت دارند که کافر از مسلمان ارث نمی‌برد («الکافر لایَرث المسلم»).
  3. دسته دوم روایات (اختصاص دیه/ترکه به بیت‌المال): روایت سلیمان بن خالد؛ امام صادق (ع) درباره مرد مسلمانی که کشته شده و تنها وارثانش قرابت کافرند، فرمودند دیه او در «بیت‌مال المسلمین» قرار می‌گیرد؛ زیرا جنایت او نیز (در صورت عاقله نداشتن) بر عهده بیت‌المال است.
  4. کبرای کلی: با انضمام روایات نفی ارث کافر به روایات انفال، اثبات می‌شود هرگاه میت مسلمان هیچ وارث مسلمانی نداشته باشد، اموالش جزء انفال و متعلق به حکومت اسلامی است (حتی حکومت در صورت لزوم می‌تواند با اعمال ولایت و فشار، ترکه را از تصرف غیرشرعی کفار خارج سازد).

۳. مورد سوم: ارث فرد متولد از زنا (ولد الزنا)

چنانچه فرد متولد از زنا از دنیا برود و وارثی از طریق فرزند یا همسر نداشته باشد، آیا پدر و مادر عرفی و اقربای آنان از او ارث می‌برند؟

• حکم مسئله: چون زنا موجب ایجاد نسب و علقه توارث شرعی نمی‌شود، پدر و مادر عرفی و اقاربشان از او ارث نمی‌برند و ترکه او جزء انفال و متعلق به امام است (مگر اینکه متوفی دارای همسر یا فرزند باشد که ادله خاص خود را دارد).
• بررسی دلیل (روایت عبدالله بن سنان از یونس بن عبدالرحمن):
  • مفاد: سائل از دیه و ترکه ولدالزنا پرسید؛ امام صادق (ع) فرمودند: اگر بمیرد و مالی داشته باشد، مال او از آنِ «امام» است («فهو للامام»).
  • بررسی سندی:
• سند شیخ طوسی تا یونس بن عبدالرحمن مشتمل بر «اسماعیل بن مرار و صالح بن سند» است. استاد با رد شبهه ضعف، وثاقت آنان را به دلیل کثرت طرق، مشهور بودن کتاب یونس و ورود در اسناد شیخ صدوق در مشیخه الفقیه اثبات نمودند.
• در نتیجه، سند شیخ طوسی و شیخ صدوق به یونس بن عبدالرحمن و روایت عبدالله بن سنان صحیح و کاملاً معتبر است.
  • بررسی دلالی: اطلاق روایت اثبات می‌کند که در فرض نبودِ همسر و فرزند، پدر و مادر و بستگان عرفی ارث نمی‌برند و کل ترکه تحت عنوان انفال در اختیار حاکم اسلامی قرار می‌گیرد.